ورود ثبت

ورود به حساب کاربری

نام کاربری *
رمز عبور*
به یادآوری

ساخت حساب کاربری

پر کردن کلیه قسمت های (*) الزامی می باشد
نام *
نام کاربری *
رمز عبور*
تایید رمز عبور *
ایمیل *
تایید ایمیل *
کد امنیتی *
Reload Captcha

سنگ فیروزه

مقدمه

سرزمین ما ایرانیان، یکی از قدیمی ترین مناطقی است که بشر از دیرباز در آن ساکن شده و آثار و شواهد باستان شناسی نشان می دهد که از حدود 7 هزار سال پیش در این کشور شهرهای بزرگیب وجود داشته و مردمی مان ساکن آن علاقه زیادی به سنگ های اطراف خود داشته اند و از بعضی از آنها به دلیل کمیابی و زیبایی خاص به عنوان جواهر استفاده می نموده اند. در میان یکی از معروف ترین و مرغوب ترین گوهرهای گرانبها، فیروزه نیشابور بوده است. این کانی گرانبها و پرارزش را از دیرباز زینت بخش گنجینه های گرانبهای ثروتمندان جهان خزاین دولتی است که همواره توجه جهانیان را به خود معطوف نگاه داشته است.

 تاریخچه

فیروزه یکی از کانی های قیمتی است که از عهد باستان در ایران شناخته شده و بیش از 4 هزارسال است که این کانی از معدن فیروزه در نیشابور استخراج می شود. در دوران هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان هم فیروزه از معدن فیروزه نیشابور استخراج می شده و به دربار سلاطین فرستاده می شده است. تنها دو مورد از قدیمی ترین اسنادی که در مورد فیروزه مطلب نوشته اند کتاب هایی چون عرایس الجواهر و نفایس الاطایب ابوالقاسم عبدا... کاشانی (700 ه) و تنسوق نامه ایلخانی منتسب به خواجه نصرالدین طوسی است.

موقعیت جغرافیایی

معدن فیروزه نیشابور در استان خراسان و در 53 کیلومتری شمال باختری نیشابور قرار دارد. راه دسترسی به معدن در مسیر جاده نیشابور - قوچان قرار داشته و معدن فیروزه نیشابور با طول 58/23 و 36/25 کیلومتر مشخص می شود.

سابقه بهربرداری

معدن فیروزه نیشابور از قدیمی ترین معدن های فیروزه جهان است و همواره این معدن در اختیار دولت مرکزی قرار داشته است و هرگاه دولت مرکزی از قدرت کافی برخوردار نبوده و یا هرگاه پادشاهان ضعیف بر ایران حکومت می کردند این معدن در انحصار مستاجرین قرار می گرفته است که با پرداخت اجاره به حکومت وقت از معدن بهره برداری می نموده اند.

 نحوه بهره برداری

در حال حاضر روشی که برای استخراج فیروزه به کار می رود روش کندن و پر کردن یا اطلاق و پایه است. عموما پس از انتخاب منطقه ای که فیروزه در آن وجود دارد در وسط آن یه چاه به اندازه 2/5 تا 3/5 متر حفر می کنند سپس در چهار جهت افقی پیشروی نموده و تبدیل به یک کارگاه استخراج می شود. این کارگاه خود در بعضی موارد آنقدر امتداد فیروزه را دنبال می کند که به شبکه وسیعی از کارگاه ها و ستون ها و تونل های اکتشافی تبدیل می شود. موادکنده شده از این غارها را پس از فیروزه جودی (جدا کردن فیروزه از سنگ آتش فشانی در برگیرنده آن که تراکیت و تراکی آندزیت است) به بیرون حمل می کنند.

میزان استخراج فیروزه

میزان استخراج فیروزه بسیار متغیر است و بستگی به میزان مواد منفجر، نوع کارگاهای در حال استخراج و میزان فیروزه موجود در آنها دارد که در حال حاضر میزان تولید سنگ حاوی از فیروزه روزانه بین 30 تا 90 کیلوگرم در حال تغییر است و تولید سالانه معدن در سال 1379 در مجموعه 18 تن سنگ حاوی فیروزه اکنون میزان ذخیره احتمالی باقیمانده در حدود 8/500 تن تخمین زده می شود.

کانی شناسی فیروزه

 کانی فیروزه یکی از کانی هایی است که در منطقه اکسیدان تشکیل می شود. سیستم متبلوری آن تری کلینیک (سه خم)، کلاسه پینوکوئیدال و ندرتا به صورت کریستا های زیر وجود دارد. این کانی معمولا نهان بلورین Cryptocrystalline بوده و به صورت توده های متراکم، رگه ای و قطره ای و در مقطع نازک به صورت پوسته ای و دانه های پراکنده دیده می شود. کلیواژ (رخ و یا سطح شکست) در جهت 001 عالی و در جهت 010 خوب به ندرت قابل مشاهده است. سختی آن بین 5 تا 6 و وزن مخصوص آن بین 2/6 تا 2/8 قلمداد می شود. فیروزه به صورت بلوری به ندرت مشاهده می شود و در صورت بلوری در معدن فیروزه نیشابور اگونیت یکی از کانی های پاراژنتیک فیروزه به شمار می رود که در منطقه اکسیدان به همراه فیروزه دیده می شود. زنگ آن سفید بوده و گاهی اوقات به دلیل ورود کاتیون آهن رنگ آن زرد کم رنگ می شود. از این کانی به طور تجربی برای اکتشاف فیروزه استفاده می شود. به این صورت که امتداد اگونیت را در داخل برش ها سنگ های کاملا خرده شده دنبال کرده تا به صورت فیروزه برخورد کنند. به غیر از کانی اگونیت کانی دیگری به نام ژوراسیت و به میزان کم به همراه فیروزه وجود دارد.

اسامی فیروزه در زمان های قدیم

 از کتیبه بنیاد واقع در کاخ داریوش که در شوش قرار دارد. معلوم می گردد که در آن دوران فیروزه، اخشایش نامیده شده و از خوارزم برای تزئینات کاخ آورده می شده است. در زبان پهلوی فیروزه را به نام های پرنگ و پیروزاک می نامیده اند.

نام های دیگری که در زمان قدیم برای انواع فیروزه استفاده می شده. اعبارتند از:

ابرش: فیروزه ای که رنگ آن یکنواخت نبوده و به اصطلاح دورنگ بوده است.

حجرالعین: به فیروزه، حجرالعین می گفتند زیرا قدما معتقد بودند که این کانی باعث می شود که بینایی انسان بیشتر شده و از چشم زخم در امان بماند.

حجرالغلبه: حجر اجاد و فیروزج علت نامگذاری فیروزه به نام های فوق به این دلیل بوده است که قدما معتقد بوده اند که هر که با خود این کانی را داشته باشد بر دشمنان پیروز خواهد شد.

شدریا شدا: به فیروزه های نیلی ریز گفته می شده است.

طرملج: به فیروزه ای گفته می شد که با سنگ باطله همراه بوده است. امروزه به آن "فیروزه شجری" گفته می شود.

فیروزه مسیحا: در گذشته فیروزه هایی که سفید رنگ بوده اند "اصطلاحا سست بوده اند" را داخل روغن قرار می دادند که بر اثر این عمل، تمام یا قسمتی از فیروزه سبز رنگ می شد. لذا به این نوع فیروزه مسیحا می گفته اند.

اسامی و انواع فیروزه در حال حاضر:

نام لاتین فیروزه، "تورکوئیز" است. گفته می شود این نام از این اروپائیان به این علت به فیروزه داده اند که در گذشته فیروزه ایران از طریق "ترکیه وارد اروپا می شد". در حال حاضر جواهر فروشان این کانی به این را به انواع زیر تقسیم بندی می کنند:

فیروزه عجمی: این نام به فیروزه ای گفته می شود که در آن سنگ باطله - سنگ آتشفشان تراکیت که فیروزه به داخل آن تزریق شده است - موجود نباشد و رنگ آن از آبی کم رنگ تا آبی پرنگ باشد از نظر ارزش از سایر فیروزه ها بالاتر است. اصولا به صورت گرد، بادامی یا اشکی شکل تراشیده می شود و به عنوان نگین انگشتر، گوشواره و گردنبند بر روی طلا و نقره استفاده می شود.

فیروزه شجری: فیروزه ای که در آن - مخصوصا در سطح نگین - سنگ باطله وجود داشته باشد که پس از تراش خوردن، سنگ باطله در بین فیروزه حالت شاخه ای و یا دندریتی پیدا می کند و به همین علت به ان فیروزه شجری گفته می شود. ارزش این نوع فیروزه در صورت هم اندازه و هم رنگ بودن فیروزه عجمی کمتر است. این نوع فیروزه را اصولا به صورت گرد، بیضوی، اشکی و چهار گوش تراش می دهند و عموما اندازه نگین های این نوع فیروزه بزرگتر است.

فیروزه چغاله نیم رنگ: به فیروزه گرد و نسبتا درشت گفته می شود که مشابه فیروزه عجمی بوده و کم رنگ تر از آن به روی آن لکه های سفید (برص) وجود دارد. این لکه های سفید کانی پاراژنز (همراه) فیروزه است.

فیروزه چغاله سفید: این نوع فیروزه مشابه فیروزه چغاله نیم رنگ است ولی به رنگ نیلی روشن تر.

فیروزه عربی: همان شجری است ولی قطر آن کمتر بوده و تراش آن به صورت تخت است. این فیروزه نامرغوب سبز کم رنگ است و در داخل آن حرص وجود دارد. حرص لکه های سیاه رنگ داخل فیروزه از جنس اکسید نمکی آهن یا قعطعات ریز سنگ تراکیت - در صورتی که قطر این فیروزه بیشتر باشد به آن فیروزه دوبهری گفته می شود.

فیروزه توفال رنگین: این نوع فیروزه مشابه فیروزه شجری بوده ولی سنگ باطله آن کمتر است و این نوع از فیروزه در داخل معدن بعضا به صورت رگه هایی با ضخامت چند میلی متر دیده می شود.

فیروز توفال نیم رنگ: همان توفال رنگین است ولی با رنگ روشن تر چرا که کاتیون Cu2 در شبکه بلوری آن به مقدار مقدار کم وجود دارد.

فیروزه توفال سفید: همان توفال نیم رنگ است ولی با رنگ نیلی روشن و گاهی اوقات به آن فیروزه شیربر گفته می شود.

فیروزه نرم: به دانه های نیلی ریز فیروزه گفته می شود که از آنها برای ساختن اشیای تزئینی و مزین کردن وسایل شخصی از قبیل اعصا، کمربند و یا برای تزئین آئینه و شمعدان استفاده می شود.

فیروزه ناکه: این نامگذاری نزد معدنکاران مرسوم بوده و به فیروزه هایی گفته می شود که سنگ باطله همراه آنها نبوده و نمونه به صورت فیروزه خالص "در ابعاد مختلف" به شکل کروی در داخل رگه هایی که شدیدا دگرسان و خرد شده اند دیده می شود و رنگ انها از آبی روشن تا آبی تیره تغییر می کند و از نظر ارزش بسیار گرانبها است.

فیروزه گل کاسنی: به فیروزه ای گفته می شود که رنگ آن سبز پررنگ، سبز مایل به خاکستری و یا قهوه ای باشد. بر اساس نتایج آزمایشات شیمیایی و تجربه به روش XRF علت ایجاد این رنگ وجو کاتیون Fe2 در ساختمان شیمیایی فیروزه است. البته به آن "فیروزه تلخ" هم گفته می شود.

فیروزه شیمیایی (مصنوعی): به دلیل گران بودن و کمیاب بودن فیروزه طبیعی، اخیرا کشورهای مختلف به ویژه آمریکا اقدام به ساختن فیروزه های مصنوعی نموده اند و این نوع فیروزه را به قیمت بسیار ارزان در اختیار عموم قرار داده اند. فیروزه های شیمیایی انواع مختلف دارند و عموما از رنگ کردن کالسروئن - نوعی عقیق سلیمانی - استخوان ترکیبات آلی و یا از اختلاط شیشه، پلاستیک و رنگ آبی حاصل می شود. فیروزه شمیایی خواص فیروزه طبیعی را نداشته و در بعضی موارد مشاهده شده است که فیروزه شیمیایی حساسیت زا بوده است.

معادن دیگر فیروزه در ایران: مهمترین و با ارزش ترین فیروزه جهان در معدن فیروزه نیشابور وجود دارد که هم اکنون در حال بهره برداری است. به غیر از این معدن، معدن های دیگری در ایران وجود دارند که عبارتند از: معدن فیروزه دامغان (باغو)، معدن فیروزه کرمان (شهربابک) و معدن فیروزه کاشمر (یخ آب). قیمت فیروزه های این معادن بسیار کمتر از قیمت فیروزه نیشابور است. به عبارتی دیگر در صورتی که دو فیروزه دارای اختصاصات یکسان باشند (از نظر رنگ، اندازه، نوع، تراش و..) قیمت فیروزه نیشابوری بین 5 تا 6 برابر بیشتر از سایر فیروزه های ایران است. این تناوب قیمت به این دلیل است که فیروزه نیشابوری از نظر استحکام، زیبایی، دوام و ثابت بودن رنگ به سایر فیروزه ها برتری دارد.

کشورهای دیگر تولید کننده فیروزه: به جز ایران در کشورهای دیگر نیز فیروزه شناسایی و مورد بهره برداری قرار گرفته است. این کشورها به ترتیب میزان تولید فیروزه عبارتنداز : آمریکا در نزدیکی لینچ استیشن واقع در ایالت ویرجینیا، لدویل واقع در ایالت کلرادو، کورتلند در آریزونا و همچنین در نوادا، کالیفرنیا و نیومکزیکوفیروزه استخراج شده است. مصر در شبه جزیره سینا، شیلی، روسیه سفید در سیبری (منطقه سمپلینگ)، منچوری چین، تبت، ترکمنستان و استرالیا.

موارد استفاده فیروزه: فیروزه اصولا در جواهرسازی مورد استفاده قرار می گیرد و گاهی اوقات مصرف تزئینی دارد. انواع گرانقیکت و مرغوب آن به عنوان نگین بر روی طلا و نقره قرار داده می شود و از انواع دیگر آن که ضخامت کمتر داشته و یا کم رنگ تر و یا سبزتر باشند برای تزئین شمشیر، کلاهخود، عصا، کمربند، بازوبند و جعبه های چوبی استفاده می شود.

علائم تشخیص فیروزه:

فیروزه به وسیله رنگ آبی آن تشخیص داده می شود و کانی مشابه آن کریزوگولاست به فرمول شناخته می شود ولی سختی آن از فیروزه کمتر است و همچنین کانی دیگر که تقریبا مشابه فیروزه است. مالاکیت به فرمول نام دارد که این کانی نیز از نظر سختی از فیروزه و گریزوکولا در درجه پایین تری قرار دارد و چگالی آن که (4) است از فیروزه که (7/2) است، بیشتر است. در اثر قرار دادن فیروزه در شعله بی رنگ، رنپ شعله آبی رنگ می شود و فیروزه در اثر حرارت مستقیم رنگ ابی خود را از دست داده و تیره می شود. در صورتی که فیروزه را داخل لوله بسته حرارت دهیم، آب موجود در ساختمان فیروزه خارج شده و به صورت قطرات مایع در جداره داخلی لوله ظاهر می شود. در این حالت و در اثر حرارت در داخل لوله بسته، فیروزه ابتدا بی رنگ و سپس کدر می شود. فیروزه در اسید هیدروکلریک گرم قابلیت انحلال پذیری دارد. همانطور که قبلا اشاره شد سختی فیروزه بین 5 تا 6 است و نور را از خود عبور نمی دهد جلای خاص فیروزه که مومی یا واکسی است .

برای تشخیص فیروزه نیشابوری از فیروزه های دیگر باید به پشت نگین به دقت نگاه کرد و با مشاهده سنگ باطله و یا اثر آنها که فقط خاص معدن فیروزه نیشابور است (سنگ تراکیت) و همچنین جلا و آب نگین می توان فیروزه نیشابور را از دیگر فیروزها تشخیص داد. عامل دیگری که در نزد فیروزه شناسان مطرح می شود عامل ذات است و آن را اینگونه بیان می کنند که در اثر مشاهده مکرر فیروزه و عادت کردن چشم، می توان ذات فیروزه را تشخیص داد. مثلا برای دو نگین مشابه که هر دو متعلق به معدن نیشابور بوده و از هر نظر یکسان باشند باز هم یک نگین را بهتر از دیگری ارزیابی کرده و می گویند ذات آن بهتر از دیگری است.

خواص فیروزه: همراه داشتن فیروزه و مشاهده رنگ آبی آن سبب ایجاد آرامش، شادی و نشاط می شود و در درمان استرس، افسردگی، ترس و وحشت مفید است. این سنگ خواب های آشفته و کابوس ها را از انسان دور می کند و سبب اعتماد به نفس و افزایش اراده شده و نیروی مثبت را در وجود فردی که آن را به همراه دارد بیشتر می کند و انرژی و ارتعاشات منفی را کم می کند. ایرانیان باستان بر این عقیده بودند که هرکه با خود فیروزه داشته باشد همواره در کارهایش موفق و بر دشمنان خود پیروز خواهد بود فیروزه به فرد نیروی لازم را برای بیان مطالب و استدلال ها اعطا می کند و در تقویت بینایی و رفع خستگی چشم موثر است. آنان اعتقاد داشتند چناچه نگین فیروزه شکسته و یا رنگ آن تغییر کند (سبز و یا دو رنگ شود) این بدان معناست که فیروزه خواص اولیه خود را از دست داده و انرژی آن از بین رفته است.

طریقه نگهداری فیروزه:

کانی فیروزه به دلیل اینکه در ساختمان بلوری آن فضای خالی وجود دارد نسبت به چربی های گیاهی و جانوری، موارد آرایشی و شیمیایی حساس بوده و در تماس این مواد با فیروزه، رنگ آن تغییر کرده و عموما سبز می شود. بنانبراین بهتر است که از تماس دائم فیروزه با این مواد خودداری شده و هرچند وقت یکبار فیروزه را در داخل ماسه نرم و مرطوب قرار داده تا آلودگی های سطحی آن از بین رفته و تا اندازه ای جلای اولیه آن به دست آید.

قیمت گذاری فیروزه:

عوامل موثر در قیمت گذاری فیروزه عبارتنداز:

رنگ: هرچه فیروزه آبی تر و پر رنگ باشد ارزش آن بیشتر است و باید در نظر داشت که رنگ آن باید در تمام قسمت های سطح نگین یکسان بوده و کم رنگ و پر رنگ و یا تغییری نداشته باشد. وجود برص و حرص: وجود برص – لکه های سفید یا کانی اگونیت – و حرص (لکه های سیاه و بقایای سنگ باصله و یا اکسید آهن) از ارزش فیروزه می کاهد.

تراش: تراس نگین باید کاملا صاف و زیبا و متقارن باشد. عدم وجود شکستگی و ترک: به هنگام تراش و در آخرین مرحله (جلابید) ممکن است در اثر تفاوت درجه حرارت در سطح نگین شکستگی ها و ترک های ریزی ایجاد شود که در اثر استفاده از فیروزه این ترک ها بیشتر شده و به طور واضح آشکار شود. بنابراین به هنگام خرید باید ذره بین کاملا دقت شود که در نگین ترک وجود نداشته باشد.

خشک بودن فیروزه: فیروزه هنگامی که مرطوب شود رنگ آبی تر و پر رنگ تر می شود و معایب موجود در آن کمتر دیده می شود. لذا پیشنهاد می گردد به هنگام خرید فیروزه دقت شود که فیروزه کاملا خشک باشد و یا در صورت عدم اطمینان، فیروزه مورد نظر را به مدت 24 ساعت در زیر تابش مستقیم نور خورشید قرار داد تا اگر مرطوب باشد رطوبت آن خارج شود و رنگ طبیعی آن نمایان شود. لازم به تذکر است که نباید فیروزه را بیش از حد حرارت داد زیرا این کار ماهیت فیروزه را تغییر داده و موجب تیرگی می شود.

قدیم و جدید بودن: فیروزه هرچه قدیمی تر باشد، ارزش آن بیشتر است. زیرا پایداری رنگ آن بیشتر می باشد. فی الواقع اگر در اثر انگشت زمان تغییری در رنگ آن ایجاد شده باشد این تغییر رنگ، دیگر تثبیت شده است.

نیشابوری: یکی از عواملی که سهم زیادی در قیمت فیروزه دارد خاستگاه آن است. چناچه یک نگین فیروزه، متعلق به نیشابور باشد، ارزش آن چندین برابر (گاهی تا 6 برابر) فیروزه مشابه خود ولی متعلق به معدن دیگر، مثلا دامغان است. بنابراین فیروزه تراشان، فیروزه را به گونه ای می تراشند که در پشت نگین آثاری از سنگ باطله معدن نیشابور (تراکیت) وجود داشته باشد تا شناسایی آن آسانتر شود.

منبع: دکتر مسعود رباطیان، استاد دانشگاه

برچسب ها: سنگ فیروزه

چاپ

You have no rights to post comments